स्तनपानमा लगानी बढाउन डब्लुएचओको आह्वान, नेपालमा पनि लक्ष्य पूरा गर्न चुनौती

काठमाडौं, साउन १९ । विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ)ले शिशु मृत्युदर घटाउन, कुपोषण रोक्न र आमाको स्वास्थ्य सुधार गर्न स्तनपान प्रवर्द्धनमा लगानी बढाउन सदस्य राष्ट्रहरूलाई आग्रह गरेको छ। विश्व स्तनपान सप्ताह (अगस्ट १–७) का अवसरमा जारी सन्देशमा डब्लुएचओले स्तनपानलाई शिशुको पहिलो खोपका रूपमा व्याख्या गर्दै प्रभावकारी अभ्यासलाई अझ सुदृढ बनाउनुपर्नेमा जोड दिएको हो।
डब्लुएचओ दक्षिण–पूर्वी एसियाकी कार्यवाहक क्षेत्रीय निर्देशक डा. क्याथरिना बोहेमेले जन्मेको पहिलो एक घण्टाभित्र स्तनपान सुरु गर्नु र पहिलो छ महिनासम्म आमाको दूध मात्र खुवाउनु नवजात शिशुको ज्यान जोगाउने सबैभन्दा प्रभावकारी उपायमध्ये एक भएको बताएकी छन्। उनका अनुसार आमाको दूधले शिशुलाई आवश्यक सम्पूर्ण पोषण, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता र मस्तिष्क विकासका लागि आवश्यक तत्व उपलब्ध गराउँछ भने आमामा स्तन तथा डिम्बाशयको क्यान्सर, टाइप–२ मधुमेहलगायत नसर्ने रोगको जोखिमसमेत घटाउँछ।
यस वर्षको विश्व स्तनपान सप्ताह ‘दिगो जीवनको सुरुआतका लागि स्तनपान : प्रभावकारी अभ्यासलाई अझ सुदृढ बनाऔँ’ भन्ने नाराका साथ मनाइँदै छ। डब्लुएचओले यो नारा प्रत्येक आमा र नवजातसम्म प्रभावकारी स्तनपान सहयोग पुर्‍याउने विश्वव्यापी आह्वान भएको जनाएको छ।
डब्लुएचओका अनुसार गर्भावस्थादेखिको स्तनपान परामर्श, स्वास्थ्यकर्मीको सहयोग, जन्मलगत्तै आमा र शिशुको छालासँग छाला सम्पर्क, अनावश्यक रूपमा आमा–शिशुलाई अलग नगर्ने व्यवस्था तथा स्तनपानमैत्री अस्पतालको अभ्यासले प्रारम्भिक र पूर्ण स्तनपानको दर उल्लेख्य रूपमा बढाउन सक्छ।
यद्यपि दक्षिण–पूर्वी एसिया क्षेत्रमा स्तनपानको अवस्था विगतमा राम्रो रहे पनि पछिल्ला वर्षहरूमा प्रगति सुस्त बन्दै गएको डब्लुएचओले जनाएको छ। भारतमा पूर्ण स्तनपानको दर ६३.७ प्रतिशतबाट ५५.८ प्रतिशतमा झरेको छ भने जन्मेको पहिलो घण्टाभित्र स्तनपान सुरु गर्ने दर थाइल्यान्डमा ३० प्रतिशतदेखि श्रीलंकामा ९० प्रतिशतसम्म रहेको छ।

नेपालमा पनि सुधारको आवश्यकता
नेपालले स्तनपान प्रवर्द्धनमा उल्लेखनीय प्रगति गरे पनि सबै शिशुसम्म सिफारिसअनुसारको स्तनपान पुग्न सकेको छैन। नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण–२०२२ अनुसार करिब दुई तिहाइ शिशुले मात्र पहिलो छ महिनासम्म आमाको दूध मात्र पाउने गरेका छन् भने जन्मेको पहिलो एक घण्टाभित्र स्तनपान सुरु गर्ने दर अझै अपेक्षित स्तरमा पुगेको छैन।
नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण (एनडीएचएस) २०२२ अनुसार नेपालमा जन्मेको पहिलो एक घण्टाभित्र स्तनपान सुरु गर्ने शिशुको दर ५५.३ प्रतिशत रहेको छ। त्यस्तै, छ महिनामुनिका ५६.४ प्रतिशत शिशुले मात्र आमाको दूध मात्रै पाउने गरेका छन्। स्वास्थ्य विज्ञहरूले यी दुवै सूचकमा अझ सुधार आवश्यक रहेको बताएका छन्।
नेपालमा लगभग सबै (९९ प्रतिशतभन्दा बढी) शिशुले जीवनको कुनै न कुनै समयमा स्तनपान पाउने गरेको देखिन्छ। यो तथ्य अघिल्ला नेपाल स्वास्थ्य सर्वेक्षणहरू र डीएचएस विश्लेषणले पनि देखाएका छन्। यद्यपि कामकाजी महिलाहरूले भने स्तनपान गराउने सुविधा कम पाउने गरेका छन् ।
स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले सुरक्षित मातृत्व तथा नवजात स्वास्थ्य कार्यक्रममार्फत स्वास्थ्य संस्थामा स्तनपान परामर्श, ‘बेबी–फ्रेन्ड्ली’ सेवा र आमाको दूधको विकल्पका उत्पादनको अनियन्त्रित प्रवर्द्धन नियन्त्रण गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। तर ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्र, शल्यक्रियामार्फत सुत्केरी हुने आमा र नवजात सघन उपचार कक्षमा रहेका शिशुसम्म प्रभावकारी स्तनपान सहयोग पुर्‍याउनु अझै चुनौती रहेको विज्ञहरूले औँल्याएका छन्।
डब्लुएचओले विकासका लागि उपलब्ध स्रोत सीमित भइरहेका बेला स्तनपानमा गरिएको लगानीले स्वास्थ्य, पोषण, शिक्षा र आर्थिक उत्पादनशीलतामा दीर्घकालीन प्रतिफल दिने उल्लेख गर्दै सदस्य राष्ट्रहरूलाई स्तनपानमैत्री स्वास्थ्य सेवा विस्तार, प्रभावकारी अनुगमन र आमालाई आवश्यक सहयोग सुनिश्चित गर्न आग्रह गरेको छ।